Mes Dhërmiut dhe Himarës, rruga kalon mbi tre vende që shumica i sheh vetëm nga dritarja e makinës: Vunoi, fshati i ndërtuar si teatër në shpatin e malit; Jala, gjiri gjysmëhënë poshtë tij; dhe Gjipeja, kanioni 800-metërsh që del në një plazh pa rrugë. Të tria mund të bëhen në një ditë — fshati në mëngjes, kanioni paradite, plazhi pasdite.
Vunoi — fshati i ndërtuar si teatër
Vunoi (nga greqishtja vouno, “mal”) është fshati i parë në veri të Himarës, në Bashkinë e Himarës. Qëndron rreth 176 metra mbi det, pak larg nga bregu, në shpatin e Malit të Mjegulloshit nën Çikë, dhe nga deti e ndan një rrafshnaltë me ullishte të pafund. Shtëpitë janë prej guri, dy ose tre kate, të gjitha me pamje nga deti pa i zënë dritën njëra-tjetrës, të lidhura me rrugica kalldrëmi që shpesh kalojnë nën qemerë. Harqet mbajnë katet e sipërme; kulla trekatëshe me frëngji në lagjen e poshtme është monument kulture.
Piktori anglez Edward Lear, që qëndroi te familja Kasneci rreth vitit 1848, shkroi se shtëpitë e Vunoit i ngjanin “palazzi-ve” të qyteteve provinciale të Italisë. Fshati është shqipfolës, me dialekt labërisht, dhe krenar për identitetin e tij ortodoks. Nga Vunoi janë regjisori Dhimitër Anagnosti, shkrimtari Odhise Grillo, aktori Robert Ndrenika dhe politikani Spiro Koleka, organizator i Luftës së Vlorës.
Kishat e Vunoit
- Kisha e Shën Spiridhonit — e vitit 1778, e ruajtur mirë, me manastirin pranë.
- Kisha e Shën Mërisë (Panagia) — e vitit 1783, në vendin e quajtur Skutara. Sipas gojëdhënës, të parët e fshatit erdhën nga Shkodra dhe e ndërtuan si kishë katolike; më vonë u bë ortodokse.
- Kisha te plazhi i Jalës — e shekullit XIV, në stil venedikas.
- Kishat nuk funksionojnë rregullisht për mungesë priftërinjsh. Në kambanoren e fshatit rritet një qiparis i vogël që, sipas të moçmëve, as hedh shtat, as thahet.
Shkolla: më 1628 misionari Neofit Rodinos hapi një shkollë në Vuno, dhe më 1632 u hap shkolla shqipe. Më 1720 Vunoi, bashkë me Himarën, Palasën, Iliasin, Pilurin dhe Qeparoin, refuzoi t’i nënshtrohej Pashait të Delvinës.
Jala — gjiri gjysmëhënë
Jala (Jaliskari) është plazhi i Vunoit, mes Vunoit dhe Dhërmiut: një gji në formë gjysmëhëne, i rrethuar nga makje, dafina dhe trëndafila të egër, me rërë të artë dhe zall. Është bërë vend pushimi i njohur, me kampingje dhe muzikë në verë. Mbrëmja është ora e tij — drita bie mbi det dhe mal njëkohësisht. Nëse kërkon qetësi, Jala në gusht nuk është vendi; shtatori po.
Kanioni i Gjipesë
Kanioni i Gjipesë është një çarje gëlqerore mes Dhërmiut dhe Vunoit, 800 metra e gjatë dhe vetëm 10–20 metra e gjerë, e gërryer nga përroi që rrjedh nëpër të. Përgjatë tij ka shpella dhe formacione shkëmbore. Kanioni del në gjirin e Gjipesë, një nga vendet më të vizituara të Rivierës, dhe njihet nga Plantlife si Zonë e Rëndësishme për Bimët për speciet e rralla dhe endemike — çarapi dhe ulliri janë të kudogjendur. Në ujërat e cekëta të gjirit ushqehet breshka e detit (Caretta caretta), dhe në det janë parë tri lloje delfinësh, përfshirë balenën me sqep të Cuvier-it.
Legjenda e vendasve e lidh përroin e Mardhës, në krye të kanionit, me vajzat që u hodhën në humnerë për të mos rënë në duar të pushtuesve. Shtegu zbret nga rruga kombëtare deri në plazh; merr ujë, këpucë të mbyllura dhe nisu herët — pasdite ngjitja në diell është e rëndë.
Si arrihen dhe kur?
- Vunoi: në rrugën SH8 mes Dhërmiut dhe Himarës; makina mbetet te sheshi, fshati ecet në këmbë.
- Jala: rrugë e asfaltuar nga SH8 deri në plazh; parkimi mbushet në gusht.
- Gjipeja: nuk ka rrugë deri në plazh. Zbritet në këmbë nga rruga kombëtare (shtegu nga ana e Dhërmiut) ose shkohet me varkë nga Dhërmiu dhe Jala.
- Kur: maj–qershor dhe shtator për kanionin dhe fshatin; korrik–gusht për plazhet, me nisje herët.
Pyetje të shpeshta
A arrihet Gjipeja me makinë?
Jo. Vetëm në këmbë nëpër kanion ose me varkë nga Dhërmiu dhe Jala.
Sa i gjatë është Kanioni i Gjipesë?
Rreth 800 metra, me gjerësi 10–20 metra.
A ka hotele në Vuno?
Pak shtëpi pritëse në fshat; shumica e akomodimit është poshtë, në Jalë.
A ka rërë Jala?
Përzierje rëre dhe zalli; uji është i qetë sepse gjiri është i mbyllur.
A janë kishat e hapura?
Zakonisht jo. Pyet në kafenenë e fshatit për çelësin.
Burimet: Wikipedia (sq) — Vunoi; Wikipedia (en) — Vuno, Canyon of Gjipe. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
