Parku Kombëtar Detar Karaburun–Sazan është i vetmi park detar i Shqipërisë. U shpall më 2010 dhe mbulon ujërat përgjatë gadishullit të Karaburunit dhe ishullit të Sazanit, në hyrje të Gjirit të Vlorës. Nuk ka rrugë tokësore, nuk ka fshat dhe nuk ka ujë të pijshëm — prandaj bregu është ashtu siç ishte para 2.000 vjetësh, me shpella, gjire të fshehura dhe mbishkrime marinarësh nga shekulli IV para Krishtit. Arrihet vetëm me varkë nga Vlora.
Çfarë është Parku Detar Karaburun–Sazan?
Parku mbulon një sipërfaqe detare prej rreth 125,7 km² (12.428 hektarë), që shtrihet 1 milje detare nga bregu përgjatë Karaburunit dhe Sazanit. Gjatësia e tij është rreth 16 km. Toka e gadishullit është rezervat natyror, kurse Sazani ka qenë zonë ushtarake — u hap për publikun në korrik 2015. Konventa e Barcelonës e ka klasifikuar si Zonë e Mbrojtur me Rëndësi Mesdhetare, dhe parku njihet edhe si Zonë e Rëndësishme për Zogjtë dhe Bimët.
Çfarë ka brenda: male që bien drejt e në det, rreth 20 shpella përgjatë bregut, gjire, kanione, mbetje anijesh antike greke e romake dhe të Luftës së Dytë Botërore, dhe një nga strehat e fundit në Mesdhe të fokës mesdhetare, specia më e rrallë e fokave në botë. Në det kalojnë edhe breshkat e detit (Caretta caretta dhe breshka e gjelbër).
Gadishulli i Karaburunit — çfarë ka aty?
Karaburuni (emri vjen nga turqishtja, “hunda e zezë”) është vazhdimi gjeologjik i Maleve Akrokeraune. Ka formën e një harku, rreth 15 km i gjatë dhe deri në 4,5 km i gjerë, dhe ndan Gjirin e Vlorës nga Kanali i Otrantos. Ngushtica e Mezokanalit e ndan nga Sazani. Majat kryesore janë 700–840 m: Maja e Flamurit, Maja e Ilqes dhe Maja e Çadërit. Në skajin veriperëndimor është Kepi i Gjuhëzës, pika më perëndimore e Shqipërisë.
Bregu perëndimor, nga ana e Jonit, është shkëmbor dhe i thyer: shpella, të çara, plazhe të vegjël me zall. Bregu lindor, nga Gjiri i Vlorës, është më i butë. Gadishulli është i pabanuar sepse shkëmbi gëlqeror thith gjithë ujin — burimet dalin drejt e në det. Mermeri i Karaburunit është shfrytëzuar që në lashtësi. Gjiret që dëgjon më shpesh nga varkat: Gjiri i Gramës, Gjiri i Dafinës, Gjiri i Arushës (Brisanit), Skaloma.
Gjiri i Gramës — mbishkrimet 2.400-vjeçare
Gjiri i Gramës është vendi më i rëndësishëm historik i gadishullit. Emri vjen nga greqishtja gramma, “shkronjë”. Në faqet vertikale të shkëmbit, që në lashtësi shërbenin edhe si gurore mermeri, janë gdhendur qindra mbishkrime në greqishten e vjetër, latinisht dhe greqishten mesjetare. Janë mbishkrime euploia — falënderime të marinarëve për udhëtim të mbarë, drejtuar Dioskurëve (Kastorit dhe Poluksit) dhe mbrojtësve të tjerë. Më të hershmet janë të shekullit IV para Krishtit. Mes atyre latine, të shekullit I pas Krishtit, përmenden emrat e Mark Antonit dhe Pompeut, bashkë me vizatime anijesh, spirancash, kryqesh dhe mburojash.
Gjiri ka shërbyer si port dhe strehë për anijet që lundronin përgjatë bregut që nga antikiteti. Gjatë Luftës së Dytë Botërore u përdor si bazë nga britanikët e SOE (Special Operations Executive). Sot është monument natyre, dhe shpellat detare të gjirit janë strehë e fokës mesdhetare. Në ditë të qeta mbishkrimet shihen nga varka; për t’i lexuar duhet të zbresësh në breg.
Shpella e Haxhi Aliut
Shpella e Haxhi Aliut (quhet edhe Shpella e Ilirëve) është shpellë karstike në shkëmbinjtë gëlqerorë pranë Kepit të Gjuhëzës. Është rreth 30 metra e gjatë, 10–12 metra e gjerë dhe rreth 18 metra e lartë — mjaft e madhe që varka të hyjë brenda. Mban emrin e Haxhi Aliut, marinar dhe luftëtar shqiptar nga Ulqini, që sipas gojëdhënës u streh këtu me të birin. Gjetjet arkeologjike brenda saj tregojnë se është përdorur nga tregtarë dhe udhëtarë. Është Monument Natyre me Rëndësi Kombëtare dhe arrihet vetëm me varkë.
Ishulli i Sazanit — nga Sasoni te baza ushtarake
Sazani është ishulli më i madh i Shqipërisë: 5,7 km², 4,8 km i gjatë, rreth 2 km i gjerë, me vijë bregdetare rreth 15 km dhe majë 342 m. Qëndron në hyrje të Gjirit të Vlorës, pikërisht aty ku Adriatiku takon Jonin; në ditë të kthjellëta duket nga bregu i Salentos në Itali. Klima e tij është më e ngrohtë se e bregut — i ngjan jugut të Kretës.
Historia e ishullit është histori e kujt kontrollon Otranton:
- Antikiteti: grekët e quanin Sason, romakët Saso. Polibi shkruan se flota e Filipit V të Maqedonisë u ankorua këtu.
- 1264: Beteja e Sazanit mes Gjenovës dhe Venedikut. Në shekullin XIV ishulli u mbajt nga zotërit shqiptarë nën mbrojtje venedikase; më 1372 banorë të Vlorës u strehuan këtu pas marrjes së qytetit nga Balshajt.
- 1480: osmanët nisën nga Sazani ekspeditën që pushtoi Otranton. Piri Reisi e përshkruan ishullin më 1521 si pikë orientimi me ujë të pijshëm në anën lindore.
- 1815–1914: britanik bashkë me Ishujt Jonianë, pastaj i Greqisë (1864); Konferenca e Londrës 1913 e detyroi Greqinë të tërhiqej. Italia e mbajti nga Lufta e Parë Botërore deri më 1943. U çlirua më 21 tetor 1944.
- Lufta e Ftohtë: bazë detare e mbyllur, me bunkerë, tunele dhe godina për familjet e ushtarakëve. Nga 1997 deri më 2009 këtu qëndroi edhe një njësi e marinës italiane.
- Korrik 2015: ishulli hapet për vizitorë. Sot shihen porti në Gjirin e Shënkollës, godinat e braktisura, bunkerët dhe plazhi i Admiralit në Gjirin e Japrakut.
Si arrihet dhe kur anulohet?
Vetëm me varkë. Turet nisen nga porti i Vlorës dhe nga Radhima/Orikumi, kryesisht nga maji deri në tetor, dhe zakonisht përfshijnë Shpellën e Haxhi Aliut, Gjirin e Gramës, ndalesa për not dhe Sazanin. Pjesë të gadishullit dhe ishullit janë ende pranë zonave ushtarake, prandaj zbritja në disa pika varet nga lejet e ditës — pyete operatorin para se të paguash. Alternativa tokësore është ecja njëditore nëpër gadishull, pa hije dhe pa ujë — jo për fillestarë.
Era e jugut (juga) është arsyeja numër një që turet anulohen. Kur deti në gji është me dallgë në mëngjes, varkat nuk dalin — dhe kjo vendoset nga kapiteni, jo nga agjencia. Nëse ke vetëm një ditë në Vlorë, mos e lër Karaburunin për ditën e fundit. Nëse më shkruan, të them paraprakisht si duket parashikimi i erës për ditën tënde.
Pyetje të shpeshta
A mund të shkoj në Karaburun me makinë?
Jo. Nuk ka rrugë tokësore në gadishull. Shkohet me varkë nga Vlora ose në këmbë, me një ecje të gjatë dhe pa ujë.
A lejohet zbritja në Sazan?
Ishulli është i hapur për publikun që nga korriku 2015, por mbetet pranë zonave ushtarake. Zbritja bëhet me turet e organizuara dhe varet nga lejet e ditës.
Sa e thellë është Shpella e Haxhi Aliut?
Rreth 30 m e gjatë dhe rreth 18 m e lartë. Varkat e vogla hyjnë brenda kur deti është i qetë.
Çfarë kafshësh mund të shoh?
Zogj deti, peshq në ujë të pastër, ndonjëherë delfinë në kanal. Foka mesdhetare jeton në shpellat e gjirit të Gramës, por shihet shumë rrallë.
A ka plazhe me rërë?
Shumica janë me zall ose shkëmb. Plazhe të vegjël ka në Gjirin e Dafinës, në Brisan dhe pranë Kepit të Gjuhëzës.
Burimet: Wikipedia (en) — Karaburun-Sazan Marine Park, Karaburun Peninsula, Sazan, Grama Bay, Haxhi Ali Cave; Wikipedia (sq) — Parku Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, Gadishulli i Karaburunit, Sazani. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto.
