Shumica e njerëzve që vijnë në Dhërmi shohin vetëm plazhin dhe klubet. Fshati i vërtetë është 200 metra më lart, i ndërtuar me gur mbi shpatin e Maleve Akrokeraune, me kisha bizantine, mullinj uji të braktisur dhe rreth 47.000 rrënjë ulliri. Ky artikull është për fshatin e vjetër dhe historinë e tij. Për plazhin, hotelet dhe çmimet shiko udhëzuesin tim për Dhërmi Beach.
Ku është Dhërmiu dhe çfarë e dallon?
Dhërmiu është fshati i dytë i krahinës së Himarës, në Bashkinë e Himarës, Qarku i Vlorës. Ndodhet rreth 42 km në jug të Vlorës dhe rreth 70 km në veri të Sarandës, menjëherë pas zbritjes nga Qafa e Llogarasë. Fshati qëndron në rreth 200 m lartësi; poshtë tij shtrihet një plazh mbi 5 km i gjatë, që mbaron te kodra e manastirit të Shën Theodhorit. Pranë është fshati Palasë.
Ajo që e dallon nga fshatrat e tjerë të bregut është madhësia dhe pozicioni. Udhëtari anglez Edward Lear, që e vizitoi më 1848, shkroi se është më madhështor në vendosjen e tij se çdo vend tjetër që kishte parë në Akrokeraune dhe se i ngjante Atranit ose Amalfit. Banorët flasin një dialekt vendas të greqishtes himariote me tipare arkaike, bashkë me toskërishten; emri grek i fshatit është Drimades.
Tri lagjet e fshatit
Fshati përbëhet nga tri lagje, të renditura siç i takon kush zbret nga Llogaraja:
- Kondraqi (ose Kallami) — lagjja e parë, rreth 150 shtëpi.
- Gjileku — lagjja e mesme, rreth 150 shtëpi.
- Dhërmiu — lagjja e tretë dhe më e madhja, rreth 300 shtëpi, që i ka dhënë emrin gjithë fshatit.
Gjithsej rreth 600 shtëpi, shumica prej guri, me rrugica të ngushta dhe shkallë. Një pjesë janë të braktisura që nga emigrimi i viteve ’90; një pjesë po rikthehen si shtëpi pushimi. Ecja nëpër lagje zgjat një orë e gjysmë me ndalesa dhe duhet bërë në mëngjes — pas orës 11 nuk ka hije.
Kishat dhe manastiret
Dhërmiu ka disa kisha dhe manastire që dëshmojnë historinë e tij ortodokse. Më e dukshme kur hyn në fshat është Kisha e Shën Harallambit, me kambanoren e saj mbi çatitë e lagjes.
- Kisha e Shën Athanasit — këtu u varros më 1694 Nico Catalano, kryepeshkopi i misionit bazilian që hapi një shkollë në Dhërmi për mbi 80 nxënës, të krishterë dhe myslimanë, nga fshatrat përreth. Kisha u prish nga shteti dy herë: në kohën e regjimit komunist dhe përsëri më 2015, kur shkaktoi reagime të forta; tri vjet më vonë po rindërtohej.
- Manastiri i Shën Mërisë (Panagia) — manastir me kishë dhe oborr të rrethuar me mure.
- Manastiri i Shën Theodhorit — mbi kodrën ku mbaron plazhi.
- Kisha e Ipapandisë dhe Kisha e Shën Stefanit — të dyja në fshat.
Kishat janë shpesh të mbyllura jashtë festave. Nëse do të hysh brenda, pyet në kafenenë e fshatit — zakonisht dikush e ka çelësin.
Historia: nga Cezari te shkolla e parë shqipe
Krahina e Himarës banohej nga fisi epirot i kaonëve. Filipi i Maqedonisë e sulmoi Himarën më 214 para Krishtit dhe më 167 ajo u bë bazë detare romake. Sipas traditës, Jul Cezari zbarkoi në plazhin e Dhërmi–Palasës gjatë luftës kundër Pompeut — pikërisht pse qafa mbi fshat quhet edhe Qafa e Cezarit.
Në defterin osman të vitit 1583 Dhërmiu regjistrohet me 50 shtëpi. Më 1632 misionari qipriot Neofit Rodinos hapi këtu të parën shkollë shqipe, që i shërbente gjithë zonës së Himarës, dhe një vit më vonë një shkollë greke. Deri në fund të shekullit XIX në fshat punonin tri shkolla greke. Himara mbeti krahinë gjysmautonome nën osmanët dhe u nënshtrua plotësisht vetëm nga Ali Pasha më 1797 — thuhet se ai urdhëroi djegien e pyllit me dushk mbi fshat.
Dhërmiu ka qenë fshat i pasur. Para Luftës së Dytë Botërore kishte dy mjekë të shkolluar në Vjenë e Athinë dhe rreth 64 makina — për një fshat, shifër e pazakontë. Burimet ishin emigracioni, vaji i ullirit dhe sidomos qitrot, që eksportoheshin deri në Poloni. Nga Dhërmiu është shkrimtari Petro Marko, themelues i prozës moderne shqipe, që shkroi për plagën e kurbetit të fshatit të tij.
Ullinjtë, qitrot dhe mjalti
Kultura kryesore është ulliri: rreth 47.000 rrënjë në prodhim, 92% e tyre kultivari Kalinjot, që vlen për vaj. Prodhimi maksimal arrin 15.000 kuintalë ullinj dhe rreth 300 tonë vaj. Pastaj vijnë portokallet, limonët, fiqtë, hardhitë dhe mushmollat; nëpër gardhe rriten fiqtë e detit. Krahina e Himarës njihet edhe për bletarinë — çdo vit organizohet panairi tre-ditor Mjalt Fest. Vaj dhe mjaltë blihen drejtpërdrejt nga familjet në fshat, jo në dyqanet e plazhit.
Plazhi: çfarë duhet të dish
Plazhi i Dhërmiut është mbi 5 km i gjatë, me zall të bardhë dhe ujë të pastër. Pjesa veriore njihet si Drimadhes dhe është më e qetë; pjesa qendrore ka klubet, muzikën dhe çmimet më të larta të Rivierës. Që nga 2018 Dhërmiu pret festivale muzike që mbushin gjithë zonën — nëse kërkon qetësi, kontrollo datat para se të rezervosh.
Kur të shkosh?
Për fshatin: maj, qershor, shtator dhe tetor. Dielli nuk djeg, ullinjtë dhe agrumet janë të gjelbër, dhe në tetor mbledhja e ullirit është në kulm. Në korrik–gusht fshati i vjetër mbetet i qetë edhe kur plazhi është plot — por ecja nëpër shkallët e gurta në 35 gradë nuk është kënaqësi. Dimri është i butë, shumë lokale mbyllen, kishat mund të jenë të hapura të dielave.
Pyetje të shpeshta
Sa larg është Dhërmiu nga Vlora?
Rreth 42 km, përmes Qafës së Llogarasë. Me makinë llogarit mbi një orë për shkak të kthesave.
A arrihet fshati i vjetër me makinë?
Po, deri te hyrja e lagjeve. Brenda tyre ecet në këmbë — rrugicat janë me shkallë.
Çfarë gjuhe flitet në Dhërmi?
Shqip dhe një dialekt vendas i greqishtes. Të rinjtë flasin edhe anglisht dhe italisht.
A ka hotele në fshatin e vjetër?
Shumica e akomodimit është poshtë, te plazhi. Në fshat ka disa shtëpi pritëse dhe vila — më e qetë, por larg detit.
Çfarë ka mes Dhërmiut dhe Himarës?
Gjipeja, me kanionin dhe plazhin që arrihet në këmbë ose me varkë, pastaj Vunoi dhe Jala.
Burimet: Wikipedia (sq) — Dhërmiu; Wikipedia (en) — Dhërmi. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto.
