Kalaja e Kaninës është vendi më i vjetër që mund të vizitosh pa dalë nga Vlora. Ndodhet 6 km nga qyteti, mbi një kodër 380 metra të lartë në shpatin e Malit të Shushicës, dhe muret e saj mbajnë gjurmë nga ilirët, Justiniani, anzhuinët, Balshajt dhe osmanët. Nga lart shihet gjithë Gjiri i Vlorës, Sazani, Karaburuni dhe Laguna e Nartës. Hyrja është e lirë dhe vizita zgjat një orë.
Çfarë është Kalaja e Kaninës?
Është një qytet i fortifikuar mbi fshatin Kaninë, i shpallur monument kulture që më 1948. Muri rrethues është rreth 1 km i gjatë dhe mbyll një sipërfaqe prej 3,5 hektarësh. Mure tërthore e ndanin kalanë në tri pjesë; nga to sot ruhet muri që ndan pjesën më të lartë të kodrës — kështjellën e brendshme — i mbrojtur nga tri kulla. Kalaja kishte katër porta; më e ruajtura është ajo jugore, me kullë të fuqishme gjashtëkëndëshe, 3,40 m e lartë dhe 2,85 m e gjerë, me hark dhe dy kanatë që siguroheshin nga brenda me shul.
Sa e vjetër është?
Faza e parë e fortifikimit daton në fund të shekullit IV – fillim të shekullit III para Krishtit, në kohën kur fiset ilire ndërtuan vendbanime të fortifikuara në gjithë zonën; Kanina ishte dalja kryesore në det e amantëve. Disa studiues e identifikojnë me qytetin e lashtë të Thronit. Mbetjet e mureve të para u ripërdorën në antikitetin e vonë, kur perandori Justiniani e rindërtoi kalanë në shekullin VI — Prokopi i Cezaresë e përmend ndoshta me emrin Kionin.
- Shek. XI: emri Kanina dëshmohet për herë të parë në greqishten bizantine. Kanina, Oriku dhe Vlora formojnë një provincë bizantine. Në “Këngën e Rolandit” Kanina (Canelius) përmendet në luftën kundër normanëve më 1081.
- 1198: si Provincia Jericho et Caninon në krisobulën e perandorit Aleks III për Venedikun.
- 1258: Mihal II i Epirit e jep si pajë për vajzën e tij Helenën, kur ajo martohet me mbretin Manfred të Siçilisë. Në shekullin XIII kalaja bëhet qendër ushtarake e dorës së parë për Mbretërinë anzhuine të Arbërisë.
- 1345–1372: nën Stefan Dushanin, pastaj nën Balshën II. Në shekullin XIV është qendra e Principatës së Vlorës.
- 1417: pushtohet nga osmanët. Sulejmani e meremeton më 1530, por ndërtimi i Kalasë së Vlorës më 1537 e zbeh rëndësinë e Kaninës.
- Shek. XVII: Evlia Çelebiu përshkruan një garnizon prej 400 ushtarësh, 320 shtëpi guri brenda mureve dhe 300 jashtë, xhaminë e Sinan Pashës, një teqe bektashiane dhe një pallat. Asnjë nga këto ndërtesa nuk ka lënë gjurmë.
- 1690: gjatë Luftës së Moresë kalaja dhe Vlora bien në duart e venedikasve; osmanët e rimarrin më 17 shtator të të njëjtit vit.
Gravura e kartografit venedikas Vincenzo Coronelli, e vitit 1688, tregon kalanë me 14 kulla. Sot ruhen shtatë. Dy prej tyre janë trekëndëshe — forma më e hershme, me gurë antikë të ripërdorur dhe copa tullash mes fugave, si në Berat e Butrint. Kullat gjysmërrethore janë po ashtu të hershme; kullat poligonale, me frëngji për topa, janë të periudhës osmane dhe ngjajnë me ato të kështjellës së poshtme të Durrësit.
Çfarë ruhet sot dhe çfarë shihet?
- Muret e kështjellës së brendshme në majë të kodrës, me tri kulla.
- Porta jugore me kullën gjashtëkëndëshe — hyrja më e mirë për foto.
- Shtatë kulla të formave të ndryshme: trekëndëshe, gjysmërrethore, poligonale, katërkëndëshe.
- Pamja: Gjiri i Vlorës, Sazani, Karaburuni në perëndim; Laguna e Nartës dhe Zvërneci në veri; Mali i Shushicës pas shpine.
Kalaja nuk është e restauruar si Berati apo Gjirokastra. Muret janë të hapura, pa parmakë dhe pa tabela shpjeguese. Kjo është e mirë për fotot dhe e keqe për fëmijët e vegjël — mbaji afër te buzët e mureve.
Njerëzit e Kaninës
Fshati ka dhënë tre emra që i di çdo shqiptar. Donika Kastrioti, gruaja e Skënderbeut, ishte nga Kanina. Ismail Qemali, themeluesi i shtetit shqiptar, ka lindur këtu. Dhe Eqrem bej Vlora, “Beu i fundit”, diplomat, shkrimtar dhe një nga delegatët e Kuvendit të Vlorës më 1912, u varros në Kaninë më 30 mars 2014, kur eshtrat iu kthyen nga Vjena në tyrben e familjes Vlora — aty ku historikisht varroseshin Vlorajt.
Si arrihet nga Vlora?
- Me makinë: nga qendra e Vlorës drejt fshatit Kaninë, rreth 6 km me ngjitje. Rruga është e asfaltuar deri në fshat; nga fshati deri te kalaja ngjitet në këmbë ose me makinë në rrugë të ngushtë.
- Me taksi: zgjidhja më e thjeshtë pa makinë — kërko që të presë, se poshtë nuk ka taksi.
- Në këmbë: nga Vlora është ngjitje e gjatë me diell; bëje vetëm herët në mëngjes ose në pranverë.
Kur të shkosh?
Një orë para perëndimit. Dielli bie mbi Sazan dhe Karaburun pikërisht përballë kalasë, dhe muret marrin ngjyrë të artë. Në mëngjes drita është pas shpine dhe Laguna e Nartës duket më qartë. Në verë shmange mesditën: kodra nuk ka hije. Pas shiut shtegu mes mureve bëhet i rrëshqitshëm.
Pyetje të shpeshta
A paguhet hyrja në Kalanë e Kaninës?
Jo. Kalaja është e hapur dhe pa biletë.
Sa zgjat vizita?
Rreth një orë për muret dhe pamjen. Me fshatin dhe tyrben e Vlorajve, dy orë.
A është e përshtatshme për fëmijë?
Po, por muret nuk kanë parmakë. Mbaji fëmijët afër te buzët.
Çfarë mund të kombinoj me Kaninën?
Zvërnecin dhe Lagunën e Nartës në të njëjtën gjysmë dite — janë në anën tjetër të qytetit, por të dyja janë vizita të shkurtra.
A ka restorant në Kaninë?
Në fshat ka lokale të thjeshta. Mos u mbështet në to jashtë sezonit — merr ujë me vete.
Burimet: Wikipedia (sq) — Kalaja e Kaninës, Eqrem bej Vlora; Wikipedia (en) — Kaninë Castle, Kaninë, Eqrem Vlora. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto.
