Porto Palermo është gjiri i mbyllur 8 km në jug të Himarës, në të djathtë të rrugës Vlorë–Sarandë, me një kala trekëndore mbi një gadishull të vogël në mes. Kalaja mban emrin e Ali Pashë Tepelenës dhe mbishkrimin e vitit 1804. Është fortifikimi më i ruajtur i Ali Pashës në gjithë zonën, dhe një nga ndalesat që bëj gjithmonë kur shoqëroj klientë drejt Sarandës — jo më shumë se një orë, por një orë që mbahet mend.
Ku është Porto Palermo?
Gjiri ndodhet mes Himarës dhe Qeparoit, në bregun e detit Jon. Në antikitet njihej si Panorma (greqisht: liman natyror ku anijet strehohen nga furtuna) dhe autorët antikë e përmendin ndër limanet më të rëndësishme të bregut të Kaonisë; Straboni e quan port të Orikut. Gjatë punimeve në portin e sotëm janë gjetur amfora dhe qeramikë antike. Dy gadishuj e mbyllin gjirin: ai i Panormës, më i madhi, dhe ai i Palermos, më i vogli, ku qëndron kalaja. Vendasit e quajnë thjesht Kastri.
Kalaja e Ali Pashës — si është ndërtuar?
Kalaja qëndron mbi një ishull të vogël rreth 30 metra nga bregu; rripi i ujit u mbush me dhe dhe gurë për ta lidhur me tokën përmes një istmi rreth 50 m. Planimetria është trekëndore, me tre bastione të fuqishme në qoshe dhe tarracë të hapur nga jugu. Hyrja është në mes të murit jugor. Brenda, një sallë qendrore gjashtëkëndëshe me kupolë dhe gjashtë pilastra lidh të gjitha ambientet e mbuluara me qemer ku strehohej garnizoni — një prej tyre shërbente si burg. Nga tarraca e përbashkët sipër shihet gjithë gjiri. Muret arrijnë deri në 20 metra.
Mbi portën e hyrjes një pllakë guri thotë se kalaja u ndërtua më 1804 nga inxhinierë francezë për Ali Pashën, që shqetësohej për krahun e hapur bregdetar të pashallëkut të tij. Pllaka mban edhe një vjershë lavdëruese për Aliun, që i atribuohet poetit epirot Jani Vilara. Burimet e kohës tregojnë se kalaja nuk ishte prioritet për të: më 1803 ia ofroi bashkë me portin marinës britanike, dhe atëherë kishte vetëm 4–5 topa; William Leake gjeti një garnizon prej 10 vetësh me dy topa katërlibërshe; Pouqueville më 1806 shkruan për një kullë me bastione, pak topa, disa depo, një doganë dhe një kishë greke pranë.
Studiuesit vendas shtojnë se Ali Pasha e ngriti kalanë mbi gërmadhat e një fortifikimi më të hershëm, dhe se gojëdhëna për gruan e tij Vasiliqinë që jetoi këtu mbetet gojëdhënë. Kisha e Shën Nikollës, në fillim të istmit, u ndërtua nga Ali Pasha në vend të asaj që prishi për kalanë.
Kush ishte Ali Pashë Tepelena?
Ali Pasha (1741 – 24 janar 1822) ishte sundimtari shqiptar i Pashallëkut të Janinës, një shtet de facto autonom brenda Perandorisë Osmane. Mes 1798 dhe 1812 e shtriu pushtetin nga gjiri i Prevezës deri afër lumit Shkumbin, duke nënshtruar me luftë edhe krahinat e vetëqeverisura të Sulit dhe Himarës. Anglia, Franca dhe Rusia mbanin lidhje diplomatike drejtpërdrejt me të. Kur Porta e Lartë u kthye kundër tij, i bëri ballë rrethimit për një vit e gjysmë dhe u vra i tradhtuar në një ishull të liqenit të Janinës.
Çfarë shihet nga tarraca?
Nga tarraca shihet gjithë gjiri i Panormës, porti i vogël, bregu drejt Qeparoit dhe, në kodrën përballë, fari në Malin e Palermos. Në ditë të kthjellëta duket Korfuzi. Shkallët deri lart janë prej guri dhe pa parmak — mos u ngjit me sandale të rrëshqitshme.
Baza ushtarake dhe tuneli
Pozicioni i gjirit është përdorur për mbrojtje nga antikiteti deri në Luftën e Dytë Botërore, dhe më pas nga ushtria e regjimit komunist: në anën e gjirit u hap një tunel për nëndetëse dhe përreth mbeten godina të braktisura me parulla të kohës. Tuneli nuk vizitohet. Qeveria ka njoftuar se zona, bashkë me plazhin e Llamanit, do të marrë statusin e Peizazhit të Mbrojtur.
Si arrihet dhe kur?
- Me makinë: nga Vlora rreth dy orë përmes Llogarasë, Dhërmiut dhe Himarës; kalaja është në të djathtë të rrugës, me rrugë të shkurtër deri te istmi. Parkim pranë kishës së Shën Nikollës.
- Pa makinë: autobusët Vlorë–Sarandë kalojnë mbi gji; kërko të zbresësh te Porto Palermo dhe ec rreth 10 minuta poshtë.
- Kur: mëngjes ose para perëndimit, kur bastionet marrin dritë anësore. Në korrik–gusht kombinoje me not në gjirin e vogël para kalasë — uji është i qetë edhe kur deti jashtë ka dallgë.
Pyetje të shpeshta
A paguhet hyrja në kala?
Zakonisht ka një tarifë të vogël hyrjeje kur kalaja është e hapur; shumat ndryshojnë nga viti në vit, prandaj nuk i shkruaj këtu.
Sa zgjat vizita?
Rreth një orë: ambientet e brendshme, tarraca dhe istmi. Me not, gjysmë dite.
A ka plazh në Porto Palermo?
Po, një plazh i vogël me zall në gjirin e mbyllur, plus plazhi i Llamanit në jug.
Kush e ndërtoi kalanë?
Ali Pashë Tepelena, më 1804, me inxhinierë francezë, sipas mbishkrimit mbi portë.
Çfarë ka afër?
Himara 8 km në veri, Qeparoi i Vjetër menjëherë në jug, Borshi me plazhin e tij më tej.
Burimet: Wikipedia (en) — Porto Palermo Castle; Wikipedia (sq) — Porto Palermo, Kalaja e Porto Palermos, Qeparo Fshat, Ali Pashë Tepelena. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
