Orikumi është qyteza në fund të Gjirit të Vlorës, aty ku mbaron plazhi dhe nis ngjitja për Llogara. Shumica kalojnë pa u ndalur. Por 4 km në perëndim të qytezës, në këmbë të Karaburunit, janë gërmadhat e Orikut antik — porti ku zbarkoi Jul Cezari më 48 para Krishtit — dhe pranë tyre Kisha e Marmiroit, një kishë bizantine me kupolë e shekullit XII. Këtu është edhe Pashalimani, baza detare që në vitet 1950 strehoi nëndetëset sovjetike.
Ku është Orikumi?
Orikumi (në turqisht Paşalimanı) është njësi e Bashkisë Vlorë që nga 2015, me 5.503 banorë në regjistrimin e 2011-ës, bashkë me fshatrat Dukat, Dukat Fushë, Tragjas dhe Radhimë. Shtrihet në Fushën e Dukatit, të mbyllur nga Maja e Çikës në juglindje, Lungara në lindje dhe Rrëza e Kanalit me Karaburunin në jugperëndim. Plazhi i Orikumit nuk ka rërë, por gurë e guralecë — prandaj uji është shumë i kthjellët. Mbi qytezë shtrihet laguna e Orikumit, 1,5 km², nën ujërat dhe në brigjet e së cilës janë gërmadhat e qytetit të vjetër.
Oriku antik — qyteti ku zbarkoi Cezari
Oriku lindi në shekullin VI para Krishtit si liman në kufirin mes Ilirisë dhe Epirit; Apoloni i Rodosit ia atribuon themelimin eubeasve që ktheheshin nga Troja. Hekateu dhe Herodoti e përmendin si port; nga mesi i shekullit IV para Krishtit Pseudo-Skilaksi e quan polis grek në territorin e amantëve ilirë. Qyteti preu monedha, hyri nën Pirron e Epirit në fillim të shekullit III dhe nën mbrojtjen romake më 228 para Krishtit. Lulëzoi mes fundit të shekullit III dhe fillimit të shekullit I para Krishtit, duke jetuar nga lënda drusore e Akrokerauneve dhe nga guri gëlqeror i gadishullit, që pritej në blloqe dhe dërgohej në Apoloni e Durrës.
Momenti i tij i madh është dimri i vitit 48 para Krishtit: në luftën civile romake Oriku mbante anën e Pompeut, por u bë porti i parë që mori Cezari, i cili e përdori si bazë detare — laguna ishte mjaft e thellë për anijet e tij. Vetë Cezari, në De Bello Civili, përshkruan sa e vështirë ishte të kalohej Qafa e Llogarasë. Me rritjen e Aulonës (Vlorës) në kohën perandorake, Oriku ra; në mesjetë ishte port i vogël me emrin Jeriko, dhe pas pushtimit osman në shekullin XV u quajt Pashaliman dhe u bë baza kryesore e marinës osmane në perëndim.
Çfarë shihet në parkun arkeologjik?
Qendra arkeologjike është mbi një kodër të ulët gëlqerore mes lagunës dhe gjirit. Gërmimet kanë nxjerrë:
- Shkallët drejt akropolit, të gdhendura në shkëmb.
- Hyrjen veriore të qytetit dhe pjesë të mureve rrethuese.
- Një shtëpi banimi të shekullit III para Krishtit, e shtruar me tulla, me sterë për ujin e shiut.
- Altarin e Dionisit.
- Një mol të lashtë rreth 1,8 m të gjerë, të parë nga Heuzey, Patsch dhe Hammond në fund të shekullit XIX dhe fillim të XX-it.
Gjetjet e rastit, si triprosoposi prej bronzi i Hekatës me tri fytyra, ruhen në Muzeun e Vlorës. Gërmimet kanë qenë të kufizuara sepse kodra është ngjitur me bazën detare, prandaj hyrja në zonën arkeologjike varet nga lejet e bazës — pyet paraprakisht, mos u nis pa konfirmim.
Kisha e Marmiroit
Kisha e Marmiroit është e tipit kryq i lirë me kupolë, me tambur cilindrik, tri hyrje nga veriu, jugu dhe perëndimi, dhe absidë në lindje me një dritare të vogël. U ndërtua në periudhën bizantine, rreth shekullit XII sipas Institutit të Monumenteve (disa e çojnë në shekullin X), dhe përmendet për herë të parë më 1307. Muret janë me gurë të papunuar nga shtrati i përroit, ndërsa për portat dhe fasadat janë përdorur gurë të punuar nga rrënojat e Orikut antik. Me shumë gjasë i ishte kushtuar Shën Mërisë, Burimit Jetëdhënës. Mund të ketë shërbyer si model për kishën e manastirit të Zvërnecit.
Më 1902 studiuesi austriak Carl Patsch e gjeti të braktisur nga kleri, pa emër shenjtori — vendasit e quanin thjesht Marmiroi, ndoshta nga latinishtja marmoreus, “i bardhë si mermeri”, për ngjyrën e gurëve. Më 1971 Instituti i Monumenteve e mori nën kujdes pothuajse të rrënuar; u rindërtua në formën fillestare nën drejtimin e Aleksandër Meksit. Përreth ruhen mbetje oxhaku, dritareje dhe kamaresh — gjurmët e konakëve të një manastiri të vogël. Brenda ruhen fragmente pikture murale.
Pashalimani dhe nëndetëset sovjetike
Pashalimani është një nga dy bazat kryesore të marinës shqiptare. Pas themelimit të Paktit të Varshavës më 1955, Bashkimi Sovjetik vendosi këtu 12 nëndetëse — e vetmja bazë sovjetike në Mesdhe. Kur Enver Hoxha u prish me Moskën më 1961, sovjetikët u larguan dhe Shqipëria mbajti katër nëndetëse, që shërbyen deri më 2003 dhe u shitën për skrap më 2012. Ismail Kadare i përshkruan ngjarjet te “Dimri i madh”. Pas vitit 1997 baza u rindërtua nga Turqia; këtu janë ndërtuar tri nga katër anijet patrulluese të marinës shqiptare. Baza nuk vizitohet, por shihet nga rruga dhe nga deti.
Fshatrat përreth: Dukati, Tragjasi, Radhima
- Dukati — vendbanim ilir që nga viti 220 para Krishtit, me një varrezë tumulare të shekujve XI–X para Krishtit në rrëzë të Malit Memuç. Nga Dukati i Vjetër nis Lumi i Dukatit.
- Tragjasi — fshati i vjetër mbi kodër u shkatërrua nga vërshimet osmane; në qendër të fshatit është Rrapi i Burrave, rreth 170 vjeç, 27 m i lartë, monument kulture, ku mblidheshin kuvendet e burrave.
- Radhima — në shpatin e Lungarës, njohur që në shekujt III–II para Krishtit për verën, agrumet dhe ullirin. Sot nisja e turistëve për Karaburun.
Si arrihet dhe kur?
Orikumi është rreth 20 minuta me makinë nga qendra e Vlorës, përgjatë bregut. Autobusët urbanë Vlorë–Orikum shkojnë rregullisht deri në qytezë; për Marmiroin dhe zonën arkeologjike duhet makinë ose taksi, me rrugë të pashtruar në pjesën e fundit. Kisha vizitohet gjithë vitin; stina më e mirë është prilli–qershori dhe shtatori–tetori, kur fusha është e gjelbër dhe nuk ka vapë. Oriku dhe Marmiroi kombinohen natyrshëm me Parkun e Llogarasë, që është 37 km nga Vlora në të njëjtën rrugë.
Pyetje të shpeshta
Sa larg është Orikumi nga Vlora?
Rreth 20 minuta me makinë përgjatë bregut; autobusi urban shkon deri në qytezë.
A mund të vizitohet Oriku antik?
Zona është ngjitur me bazën detare të Pashalimanit, prandaj hyrja varet nga lejet. Pyet paraprakisht.
Sa e vjetër është Kisha e Marmiroit?
Rreth shekullit XII, bizantine; përmendet për herë të parë më 1307. U restaurua pas vitit 1971.
A ka plazh në Orikum?
Po, me gurë e guralecë dhe ujë shumë të kthjellët; më i qetë se plazhet e Vlorës.
Çfarë lidhje ka Cezari me Orikumin?
Më 48 para Krishtit Oriku ishte porti i parë që mori Cezari në luftën kundër Pompeut dhe e përdori si bazë detare.
Burimet: Wikipedia (en) — Oricum, Orikum, Marmiroi Church; Wikipedia (sq) — Orikumi, Kisha e Marmiroit, Pashalimani. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
