Qeparoi është dy fshatra: Qeparoi i Ri buzë detit, ku janë hotelet dhe plazhi, dhe Qeparoi i Vjetër rreth 450 metra më lart, në shpatin e Malit Gjivlash, me shtëpi-kulla guri të shekullit XIX, rrugica me shkallë dhe pamje mbi gjithë gjirin e Porto Palermos. Shumica e shtëpive janë bosh që nga emigrimi i viteve ’90 — dhe pikërisht kjo e bën fshatin e vjetër vendin më të qetë të Rivierës në gusht. Ky udhëzues është për fshatin e vjetër; plazhin e gjen në fund.
Ku është Qeparoi dhe pse ka dy fshatra?
Qeparoi bën pjesë në Bashkinë e Himarës, menjëherë në jug të Porto Palermos, në rrugën për Borsh dhe Sarandë. Deri më 1957 gjithë fshati ishte lart. Atë vit u ndërtua rruga e bregut dhe pak më vonë kanali vaditës (1959–60); njerëzit zbritën gradualisht pranë detit dhe lindi Qeparoi i Ri, ku sot janë shërbimet dhe jeta e fshatit. Pas rënies së komunizmit rreth dy të tretat e banorëve emigruan, dhe fshati i vjetër u zbraz më shumë se i riu.
Fshati i vjetër: kullat dhe rrugicat
Qeparoi i Vjetër është ndërtuar rreth 1.000 vjet më parë, sipas kronistëve vendas, dhe konsiderohet vendbanimi i tretë që kanë ndërruar qeparotët: i pari ishte te Pirgu, ku sot janë gërmadhat e Karosit, dhe vendbanimi i shekujve VI–IX pas Krishtit mori emrin sllav Gradishte. Shtëpitë janë prej guri, shumë prej tyre kulla të shekullit XIX me dritare të vogla dhe porta oborresh me hark. Rrugicat janë të ngushta dhe me shkallë; makina mbetet në hyrje.
Shëtitja nëpër fshat zgjat një orë. Shumë shtëpi janë të rrënuara, disa janë restauruar si shtëpi pritëse. Nuk ka dyqan në fshatin e vjetër — merr ujë nga poshtë. Në maj dhe tetor rrugicat mbushen me aromë ulliri dhe fiku; në gusht, me qetësi.
Kishat: Shën Mitri i vitit 1760
Mbi fshatin e ri ngrihet Kisha e Shën Mitrit (Shën Dhimitrit), e stilit bizantin, e vitit 1760 — një nga nëntë kishat në Shqipëri kushtuar këtij shenjti, e ngritur në një kohë kur presioni për konvertim ishte i fortë. Vlera e saj kryesore është ikonostasi prej druri me figura engjëjsh dhe gjethe akanthi, i dëmtuar pjesërisht nga vjedhjet. Manastiri rreth saj u plotësua rreth viteve 1730 sipas një burimi vendas, ndërsa një tjetër jep vitin 1881 për ndërtesat. Në qendër të fshatit është Kisha e Shën Mërisë, e vitit 1796. Shkolla greke e fillimit të shekullit XIX qëndron ende.
Kalaja e Karosit dhe 4.000 vjet histori
Qeparoi ka një nga historitë më të gjata të bregut. Në kodrën e Kukumit, 100 m mbi det në perëndim të luginës, dhe në Ngurë, 70 m, janë gjetur fortifikime të Bronzit të Hershëm dhe të Mesëm — ndërtesat më të hershme të njohura në gjithë bregun jonian shqiptar, me qeramikë dhe teknikë ndërtimi të ngjashme me Maliqin, Shkodrën dhe Matin. Në vendin Shafka e Kudhësit, mes Qeparoit dhe Kudhësit, janë gjetur sëpata të dyfishta mikenase të viteve 1100–1030 para Krishtit.
Mbi fshatin e vjetër është Kalaja e Karosit, me mure në disa radhë nga Bronzi i Vonë dhe Hekuri i Hershëm — sipas arkeologëve vendas pesë radhë muresh, më e madhja në Shqipërinë jugperëndimore, ende pa gërmime sistematike. Tipi i fortifikimit lidhet me Amantinë dhe me zonën kufitare mes Ilirisë dhe Epirit, dhe ngjan me kalanë e Himarës. Karosi u ripopullua në antikitetin e vonë (shekujt VI–VII). Në Qeparo është gjetur edhe një vendbanim romak i shekujve I–III.
Emri dhe historia e fshatit
- 1566: forma e parë e emrit, Clapero, në letrat e himarjotëve drejtuar Mbretërisë së Napolit; mendohet se vjen nga fjala kllapë me prapashtesën greke -ero. Tradita vendase e lidh me qiparisin.
- 1583: Kleparo në regjistrin osman, në nahijen e Sopotit.
- 1501: fshatrat e Himarës qeveriseshin nga pleqtë e tyre; vendi tradicional i mbledhjeve ishte Spilea, pranë Qeparoit. Familja Gjika mbante titullin e kapedanit.
- 1722: Qeparoi, Himara, Palasa, Iliasi, Vunoi dhe Piluri refuzojnë t’i nënshtrohen Pashait të Delvinës.
- 1860: shkolla e sponsorizuar nga vëllezërit Zapa; në 1898–99 tri shkolla me 100 nxënës.
Sot fshati është shqipfolës; toponimet ruajnë shtresa greke, latine dhe sllave — Pirgu, Kasteli, Gradishtja — që tregojnë kush ka kaluar këtej.
Plazhi poshtë fshatit
Plazhi i Qeparoit shtrihet në gjirin që mbyllet nga kodra e Suges dhe mali i Kukumit. Pjesa e Skalomës ka rërë të hollë dhe det të cekët — e mirë për fëmijë. Në gjirin e vogël ruhen gurët e një moli të lashtë, Shpella e Frëngut dhe shkëmbi i Hundës së Madhe. Më tej, drejt Borshit, ka gjire të vegjël si Kshirat, ku derdhen ujëra të ftohta — arrihen në këmbë ose me varkë.
Si arrihet dhe kur?
- Me makinë: nga Vlora rreth dy orë e një çerek përmes Llogarasë dhe Himarës. Rruga për fshatin e vjetër ndahet nga rruga kombëtare te Shpella e Shirokut dhe ngjitet me kthesa.
- Pa makinë: autobusët Vlorë–Sarandë ndalojnë në Qeparoin e Ri; nga aty ngjitja në këmbë është rreth një orë.
- Kur: maj–qershor dhe shtator–tetor për fshatin; korrik–gusht për plazhin, por fshati i vjetër mbetet i qetë edhe atëherë.
Pyetje të shpeshta
Sa lart është Qeparoi i Vjetër?
Rreth 450 metra mbi nivelin e detit, në shpatin e Malit Gjivlash.
A banohet fshati i vjetër?
Pak. Shumica e shtëpive janë bosh ose në rrënim; disa janë restauruar si shtëpi pritëse.
Sa e vjetër është Kisha e Shën Mitrit?
E vitit 1760. Kisha e Shën Mërisë në qendër të fshatit është e vitit 1796.
A vizitohet Kalaja e Karosit?
Gërmadhat janë mbi fshatin e vjetër, pa shteg të shënuar dhe pa gërmime. Shkohet me këpucë mali dhe mundësisht me dikë vendas.
Ku të flesh?
Në Qeparoin e Ri, buzë detit, ose në një nga shtëpitë e restauruara lart nëse kërkon qetësi.
Burimet: Wikipedia (en) — Qeparo; Wikipedia (sq) — Qeparo Fshat. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
