Himara ka dy qytete. Poshtë, buzë detit, është Himara e re me shëtitoren, portin dhe plazhin e Spilesë. Lart, mbi një kodër shkëmbore mes dy kanioneve, është Himara e Vjetër me kalanë, ku njerëzit kanë jetuar pa ndërprerje për 3.500 vjet. Brenda mureve ka kisha bizantine, rrugica me kalldrëm dhe shtëpi të braktisura me pamje mbi gjithë bregun. Shumica e vizitorëve nuk ngjiten fare. Ky udhëzues është për ata që ngjiten.
Ku është Himara dhe çfarë përfshin?
Himara është qyteti qendror i Bregut, mes Vlorës dhe Sarandës, në Qarkun e Vlorës. Krahina e Himarës është një rrip bregdetar rreth 20 km i gjatë dhe 5 km i gjerë, i mbyllur nga Malet Akrokeraune 2.000-metërshe në verilindje dhe deti Jon në jugperëndim, me shtatë fshatra: Palasë, Dhërmi, Vuno, Ilias, Pilur, Kudhës dhe Qeparo. Banorët janë dygjuhësh, shqip dhe greqisht. Plazhet janë me zall, kodrat pranë detit me tarraca ullinjsh dhe agrumesh.
Kalaja e Himarës — 3.500 vjet banim
Kalaja, e quajtur nga vendasit edhe Barbaka, qëndron mbi një kodër shkëmbore të kufizuar nga dy kanione: ai i Vishës në veriperëndim dhe përroi i Kole Midharit në juglindje. Ka dy porta, një në veri dhe një në jug, që dikur mbylleshin në fund të ditës. Fortifikimi ekziston të paktën që nga mesi i shekullit IV para Krishtit dhe kontrollonte rrugën bregdetare nga Oriku në Butrint. Straboni, në shekullin I para Krishtit, shkruan se në Malet Akrokeraune “është kështjella e Himarës dhe burimi i ujit mbretëror”. Prokopi i Cezaresë e përmend më 544 si vend ku u ndërtua një kështjellë e re.
Sipas studiuesit N. Hammond, muret rrethuese ishin 500–1.000 metra të gjata. Në disa pjesë ruhen ende muret helenistike me blloqe poligonale, të ngjashme me ato të Finiqit dhe Butrintit. Në shekullin VIII kalaja u bë qendra e Peshkopatës së Himarës, dhe emri i saj u shtri mbi gjithë krahinën, nga bregu deri në Kurvelesh dhe Tepelenë. I gjithë ansambli është monument kulture.
Kishat brenda dhe rreth mureve
- Kisha e Episkopisë — brenda mureve helenistike, monumenti më i rëndësishëm. Sipas një versioni është ngritur mbi themelet e një tempulli kushtuar Apolonit. Në portën e saj ruhet një basoreliev mermeri me shqiponjën dykrenare.
- Kryeengjëlli Mihail — një nga kishat më të vjetra brenda mureve, në pjesën veriore të kalasë.
- Kisha e Shën Mërisë — e shekullit XVIII, në lindje, jashtë mureve. Ikonën e Virgjëreshës, që mbahet për çudibërëse, himarjotët e sollën nga Kasopi i Korfuzit; në kohë thatësire e nxirrnin në litani për shi.
- Kisha e Gjithëshenjtorëve — në hyrje të kalasë, e vitit 1775, ndërtuar me bekimin e Patër Kozmait të Etolisë. Sot, e rindërtuar, shërben si Mitropolia e Himarës.
Kishat janë shpesh të mbyllura. Ngjitu në mëngjes ose në orët e fundit të pasdites: në mesditë kodra nuk ka hije dhe rrugicat prej guri reflektojnë nxehtësinë.
Historia me pak fjalë
- Antikiteti: zona e kaonëve; qyteti njihej si Kimaira. Pjesë e Mbretërisë së Epirit nën Pirron; pushtuar nga romakët në shekullin II para Krishtit.
- Mesjeta: peshkopatë bizantine në shekullin X; 1199 venedikasit; 1278 anzhuinët; 1372 pjesë e pajës së Balshës II bashkë me Vlorën dhe Kaninën.
- 1431: nahije osmane, por me kryengritje të vazhdueshme: 1481 me Gjon Kastriotin II, pastaj 1488 dhe 1494–1509. Më 1482 familje himarjote u vendosën në Siçili, ku themeluan Horën e Arbëreshëve (Piana degli Albanesi), që flet arbërisht edhe sot.
- Shek. XVI–XVIII: privilegje dhe vetëqeverisje; më 1501 krahina drejtohej nga pleqtë e saj dhe mblidhej në Spile pranë Qeparoit. Familja Spiromilio mbante titullin e kapedanit të Himarës.
- 1912: Himara ngriti flamurin e pavarësisë dhe dërgoi përfaqësuesit e saj në Vlorë.
Plazhet e Himarës
Plazhi qendror është Spilea, para shëtitores, i mbushur në verë. Më tej janë Prinos, Potami dhe Filikuri; poshtë kalasë është Livadhi, dhe në jug Llamani, para Porto Palermos. Në shumë pika uji është befas i ftohtë për shkak të burimeve nëntokësore — largohu disa dhjetëra metra dhe temperatura kthehet në normale. Në veri të qytetit, vetëm nga deti, hyhet në Shpellën e Piratëve; varkat e vogla nisen nga Spilea në verë.
Si arrihet dhe kur?
- Me makinë: nga Vlora rruga SH8 përmes Llogarasë, Dhërmiut dhe Vunoit. Për kalanë, nga qendra ndiq tabelat për Himarën e Vjetër; rruga ngjitet me kthesa deri te porta jugore.
- Pa makinë: autobusët Vlorë–Sarandë ndalojnë në Himarë. Nga qendra deri në kala ecet rreth gjysmë ore në ngjitje.
- Kur: maj–qershor dhe shtator–tetor për kalanë dhe kishat; korrik–gusht për plazhet, por atëherë kalaja vizitohet vetëm herët.
Pyetje të shpeshta
Sa e vjetër është Kalaja e Himarës?
Gjurmët e banimit shkojnë 3.500 vjet pas; fortifikimi i njohur ekziston që nga mesi i shekullit IV para Krishtit.
A paguhet hyrja në kala?
Qyteti i vjetër është i banuar pjesërisht dhe i hapur; nuk ka biletë hyrjeje për rrugicat. Kishat hapen sipas rastit.
Cili është plazhi më i mirë i Himarës?
Spilea për komoditet, Livadhi dhe Potami për më pak njerëz. Të gjithë janë me zall.
Çfarë gjuhe flitet në Himarë?
Shqip dhe greqisht; shumë banorë flasin edhe italisht.
Çfarë ka afër Himarës?
Porto Palermo 8 km në jug, Qeparoi i Vjetër më tej, Vunoi dhe Jala në veri.
Burimet: Wikipedia (sq) — Himara, Kalaja e Himarës; Wikipedia (en) — Himarë. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
