Amantia është qyteti antik më i afërt me Vlorën që pothuajse askush nuk e viziton. Shtrihet mbi një kreshtë shkëmbore në fshatin Ploçë, në hyrje të luginës së Shushicës, dhe ishte kryeqendra e amantëve ilirë: mure poligonale të shekullit IV para Krishtit, një stadium 60-metërsh me shkallë të gdhendura në shpat, tempulli i Afërditës dhe një bazilikë e hershme e krishterë. Është park arkeologjik që nga viti 2003, pa radhë, pa biletë dhe me pamje mbi gjithë luginën.
Ku është Amantia?
Sapo hyn në luginën e Shushicës, në juglindje të Vlorës, mes kodrave në këmbë të Malit të Kudhësit, të tërheq vëmendjen një majë shkëmbore e vetmuar si kon. Bashkë me një majë të dytë formon një kreshtë rreth 1 km të gjatë, me kuotë më të lartë 613 metra. Mbi këtë kreshtë dhe përreth saj janë shtëpitë e Ploçës, dhe mes tyre gërmadhat e Amantias. Pozicioni lidhte luginat e Vjosës dhe Shushicës me bregdetin dhe Gjirin e Vlorës — prandaj qyteti u bë nyjë tregtare mes bregut dhe brendësisë.
Kush ishin amantët?
Pseudo-Skilaksi, në shekullin IV para Krishtit, i quan amantët ilirë dhe e vendos Amantinë si të vetmin vend mes Apolonisë dhe Orikut; Plini i quan barbarë, Proksenosi epirotë. Emri lidhet me fjalën shqipe amë (shtrat lumi, burim) dhe pranohet përgjithësisht si ilir. Një legjendë e Pausanias thotë se qytetin e themeluan abantët e Eubesë dhe lokrianët e Thronit, “duke u kthyer nga Troja” — dhe Stefan Bizantini shpjegon se “barbarët” e kthyen b-në në m, nga Abantia në Amantia.
Historia e qytetit
- Rreth 450 p.K.: qyteti ndërtohet mbi një vendbanim protourban; akropoli fortifikohet me një mur 2,1 km të gjatë. Muret masive, nga gurë gëlqerorë të papunuar, konsiderohen ilire dhe datohen para fundit të shekullit IV p.K.; në shekullin IV rinovohen me blloqe të rregullta.
- Shek. IV–III p.K.: Amantia pret delegatë të shenjtë (theoroi) nga Argosi dhe Delfi — nder që u bëhej vetëm qyteteve të njohura si greke — dhe pret monedhat e veta në shekullin III (sipas burimit shqip, më 268 p.K.). Më 230 p.K. hyn në Lidhjen e Epirotëve.
- 168 p.K.: mban anën e Romës në luftën e tretë iliro-romake; më 148 p.K. hyn në provincën e Maqedonisë, pastaj në Epirin e Ri, si civitas libera. Lulëzon në dy shekujt e fundit para Krishtit.
- Shek. IV pas Krishtit: ngrihet bazilika; Amantia është peshkopatë — peshkopi Eulali merr pjesë në Koncilin e Sardikës. Justiniani i rindërton muret në shekullin VI. Në mesjetë qyteti zhduket.
- Shek. XIX: Pouqueville e kërkon gabim në Nivicë të Kurveleshit; gërmimet sistematike e vërtetojnë në Ploçë.
Çfarë shihet sot?
- Stadiumi — 60 m i gjatë dhe 12,5 m i gjerë, i shekullit III p.K., me 17 shkallë në njërën anë dhe 8 në tjetrën, të vendosura në shpatin natyror. Është monumenti më i ruajtur dhe më fotogjenik i parkut.
- Muret rrethuese — blloqe poligonale ilire dhe segmente me blloqe të rregullta të fazës së dytë; dy kulla mbrojtëse dhe portat e qytetit me hark.
- Tempulli i Afërditës — i shekullit III p.K., shembull i ndikimit helenistik përmes kolonive greke fqinje. Kulti i Afërditës mund të jetë edhe më i hershëm, nga periudha arkaike.
- Bazilika paleokristiane — ngjitur me tempullin, e shekullit IV.
- Teatri dhe varret monumentale në shpatet e kodrës.
Gjetjet e lëvizshme nuk janë në Ploçë. Perëndia e pjellorisë me bri bollëku, e shekujve III–II p.K., dhe objektet e tjera të Amantias ruhen në Muzeun Arkeologjik Kombëtar në Tiranë. Mbishkrimet e para të qytetit, nga shekulli IV p.K., janë në greqisht; kultet ishin ato të Zeusit, Afërditës dhe Panit.
Si arrihet dhe kur?
Nga Vlora merret rruga drejt luginës së Shushicës dhe Kudhësit; fshati Ploçë është në kreshtën mbi luginë, me rrugë të asfaltuar deri në fshat dhe shteg të shkurtër deri te stadiumi. Nuk ka transport publik të rregullt deri në Ploçë — shkohet me makinë ose taksi. Parku është i hapur, pa biletë dhe pa orar; nuk ka bar as hije, prandaj merr ujë. Stina më e mirë: mars–qershor dhe shtator–nëntor, kur lugina është e gjelbër dhe dielli nuk djeg mbi shkëmb.
Pyetje të shpeshta
Sa e vjetër është Amantia?
Qyteti u ndërtua rreth vitit 450 para Krishtit mbi një vendbanim më të hershëm; muret janë të shekullit IV p.K.
A paguhet hyrja?
Jo. Parku arkeologjik është i hapur dhe pa biletë.
Sa zgjat vizita?
Një deri dy orë: stadiumi, muret, tempulli dhe pamja nga akropoli.
Ku janë objektet e gjetura?
Në Muzeun Arkeologjik Kombëtar në Tiranë dhe në Muzeun e Vlorës.
Çfarë mund të kombinoj me Amantinë?
Kaninën në kthim drejt Vlorës, ose Orikumin dhe Marmiroin në të njëjtën ditë nëse nisesh herët.
Burimet: Wikipedia (sq) — Amantia; Wikipedia (en) — Amantia. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
