Borshi ka plazhin më të gjatë të bregut jonian shqiptar — rreth 7 kilometra zall dhe ullishte deri në ujë — dhe mbi të, në një kodër 500 metra të lartë, Kalanë e Sopotit, një qytet i fortifikuar që nga shekulli IV para Krishtit, me rrënojat e xhamisë së vetme të ruajtur në gjithë bregdetin. Shumica e pushuesve shohin vetëm plazhin. Kalaja është gjysmë ore larg dhe pa njeri.
Ku është Borshi?
Borshi është fshat bregdetar i Bashkisë së Himarës, në jug të Qeparoit dhe para Piqerasit e Lukovës, me rreth 2.500 banorë të regjistruar. Fshati kufizohet nga kodra rreth 900 m të larta dhe shtrihet përgjatë një bregu rreth 7 km. Banorët flasin dialektin lab; tradicionalisht shumë prej tyre janë bektashinj. Klima është mesdhetare me verë të nxehtë: mesatarja vjetore 13,3°C, me rreth 1.600 mm reshje që bien kryesisht në dimër. Ekonomia: turizëm, ullinj, agrume, rrush dhe blegtori — vaji i ullirit të Borshit është i njohur.
Plazhi i Borshit
Plazhi është me zall, i gjatë dhe i hapur, me ullishte deri te buza e rërës dhe hotele e kampingje të shpërndara përgjatë tij. Pikërisht gjatësia e bën të ndryshëm nga Dhërmiu apo Himara: edhe në gusht gjen një pjesë bosh nëse ecën dhjetë minuta. Në dimër është krejt bosh dhe ende i ngrohtë për shëtitje.
Kalaja e Sopotit — 2.400 vjet mbi fshat
Kodra e Sopotit, 500 m mbi nivelin e detit, qëndron në veri të fshatit dhe në perëndim të Fterrës. Fragmentet e enëve me vernik të zi e datojnë vendbanimin e parë në shekullin IV para Krishtit. Mes mesit të shekullit IV dhe mesit të shekullit I para Krishtit qyteti arriti lulëzimin: u shtri nga maja në shpatin perëndimor, me mure rrethuese me kthesa të dendura si dhëmbë sharre, në një sipërfaqe rreth 57 hektarë. Gurët janë punuar me faqe të jashtme të fryrë, teknikë që e afron me muret e Butrintit. Në periudhën helenistike Sopoti ishte kështjella më veriperëndimore e sistemit kaon pas Himarës dhe kontrollonte rrugën mes Kaonisë dhe Ilirisë së jugut.
Sot shihen gjurmë muresh antike në anën jugperëndimore, tarraca natyrore me mbetje godinash mesjetare, kalaja mesjetare mbi akropolin antik dhe, brenda mureve, xhamia dhe medreseja e kohës së Ali Pashës. Në kalanë shkohet me makinë deri afër dhe pastaj në këmbë rreth gjysmë ore nëpër shkëmb gëlqeror; pamja nga lart mbulon gjithë gjirin dhe rrugën gjarpëruese për Fterrë.
Xhamia e Haxhi Bendos
Brenda mureve të kalasë ruhen rrënojat e xhamisë së Haxhi Bendos, e shekullit XIX, që konsiderohet e vetmja xhami e ruajtur në bregdetin shqiptar, bashkë me medresenë pranë saj. Haxhi Bendo Vasili nga Borshi ishte mbështetësi i Ali Pashë Tepelenës në këtë zonë dhe mbante komandën e kalasë. Të dyja ndërtesat u dëmtuan në luftërat e Ali Pashës, mbijetuan, dhe u shkatërruan në luftimet pas vitit 1912. Në kohën e Ali Pashës Borshi kishte rreth 700 shtëpi.
Historia me data
- 527–565: Justiniani e fut Sopotin në listën e fortifikimeve të rindërtuara. Anna Komnena dhe gjeografi arab al-Idrisi e përmendin me emrin Sopot; më 1080 zbarkojnë normanët.
- 1258: kështjella jepet si pajë për mbretin Manfred të Siçilisë; 1266–1279 nën anzhuinët, që ndërtojnë një kishë në fshat më 1268; më pas për një kohë të gjatë nën Venedikun.
- 1454: piratët vendas dëmtojnë një anije venedikase “in portu Sopoto” — Sopoti ishte edhe port.
- 1431/1417: osmanët. Më 1481 Gjon Kastrioti II, i biri i Skënderbeut, e merr për pak vite; më 1566 rreth 5.000 kryengritës shqiptarë e rrethojnë dhe e djegin; më 1570 e marrin venedikasit nën James Celsin dhe Manol Mormori e mban gjashtë muaj; më 1571 osmanët e rimarrin dhe e rindërtojnë rrënjësisht.
- 1744: fshati konvertohet në islam. Ali Pashë Tepelena e rinovon kalanë; fortifikimet që shihen sot janë kryesisht të kësaj kohe.
- 1913–1914: luftime të ashpra; një anije lufte greke godet me topa fshatin dhe kalanë. Borshi i Vjetër në “Breg të Borshit” braktiset dhe fshati i sotëm ndërtohet më poshtë.
Arkeologu Jano Koci ka hedhur hipotezën se këtu, mbi 50 hektarë rrënojash dhe me limanin që e rrethon, ishte qyteti antik Meandria i përmendur nga Plini dhe Straboni. Një vendbanim i lashtë është gjetur edhe në vendin e quajtur Musga.
Fshati, ullinjtë dhe burimi
Fshati i ri u ndërtua pas 1914-ës dhe u zbraz dy herë — nga malaria dhe nga hakmarrjet gjermane në Luftën e Dytë Botërore — para se të mbushej me refugjatë nga Vlora. Sot jeton nga turizmi dhe vaji. Në fshat, një burim me ujëvarë zbret nëpër kopshte me tarraca — ndalesë e freskët në korrik, pesë minuta nga rruga.
Si arrihet dhe kur?
- Me makinë: nga Vlora përmes Llogarasë, Himarës dhe Qeparoit; Borshi është fshati i madh pas Porto Palermos. Rruga për kalanë ndahet në veri të fshatit dhe është e asfaltuar deri afër.
- Pa makinë: autobusët Vlorë–Sarandë ndalojnë në Borsh.
- Kur: qershor dhe shtator për plazhin pa turma; prill–maj dhe tetor për kalanë dhe ullishtat. Në dimër plazhi është bosh dhe i bukur, por shumica e lokaleve mbyllen.
Pyetje të shpeshta
Sa i gjatë është plazhi i Borshit?
Rreth 7 km — plazhi më i gjatë i bregut jonian shqiptar.
A paguhet hyrja në Kalanë e Sopotit?
Jo. Kalaja është e hapur, pa biletë dhe pa roje. Shkohet me këpucë të mbyllura.
Sa zgjat ngjitja në kala?
Rreth gjysmë ore në këmbë nga fundi i rrugës së asfaltuar.
A ka rërë plazhi?
Jo, është me zall të imët. Uji është i kthjellët dhe thellohet shpejt.
Çfarë ka afër?
Qeparoi i Vjetër dhe Porto Palermo në veri; Piqerasi, Lukova dhe Saranda në jug.
Burimet: Wikipedia (sq) — Borshi, Kalaja e Borshit; Wikipedia (en) — Borsh. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
