Palasa është fshati i parë që sheh poshtë teje kur del në Qafën e Llogarasë: shtëpi të bardha prej guri rreth një rrapi 400-vjeçar, dhe më poshtë një plazh 1,5 km i gjatë me Korfuzin dhe Othonin në horizont. Këtu, sipas autorëve antikë, zbarkoi Jul Cezari nga Brindizi në dimrin e vitit 48 para Krishtit për të luftuar Pompeun. Sot Palasa është fshat me 430 banorë të moshuar në dimër dhe resort në rritje në verë — dhe ndalesa më e afërt me detin për këdo që zbret nga Llogaraja.
Ku është Palasa?
Palasa (ose Paljasa) është fshat i Bashkisë së Himarës, 13 km nga qyteti i Himarës, rreth 50 km në jug të Vlorës dhe 74 km në veri të Sarandës. Shtrihet mes Parkut Kombëtar të Llogarasë dhe bregut të Jonit, pak kilometra në veriperëndim të Dhërmiut. Malet e Vetëtimës e mbyllin nga veriu dhe verilindja; nga jugperëndimi, nën Majën e Çikës, hapet drejt detit dhe ishujve grekë Othoni dhe Korfuz.
Fshati: rrapi, kisha dhe shtëpitë e bardha
Fshati është ndërtuar rreth një rrapi rreth 400 vjeç, qendra e jetës së fshatit dhe krenaria e tij, me rrugica të ngushta prej guri dhe shtëpi të bardha të mbuluara me bugenvile. Në qendër është Kisha e Shën Dhimitrit; banorët janë ortodoksë dhe festa e Shën Mërisë është më e madhja e vitit, bashkë me Pashkët dhe Ujin e Bekuar. Shkolla e vjetër është kthyer në qendër sociale që punon verës, sepse fëmijë nuk ka më përveç pushimeve. Shtëpitë e vjetra prej guri po shoqërohen nga vila të ndërtuara me paratë e emigracionit.
Banorët janë dygjuhësh: flasin një variant të greqishtes himariote dhe toskërishten. Studiuesit vërejnë se fjalët e jetës së fshatit — bujqësia, blegtoria, shtëpia — janë huazuar nga shqipja në greqishten vendase, shenjë se kultura e fshatit ka qenë fillimisht shqipe. Toponimet janë përzierje: greke, shqipe (Aspra rruga), sllave (Dubreva) dhe italiane (Volta).
Plazhi i Palasës dhe Cezari
Plazhi është 1,5 km i gjatë, me zall dhe ujë të thellë shpejt, i hapur drejt perëndimit — perëndimet e diellit këtu janë më të gjatat e Rivierës. Në vitet e fundit janë ndërtuar resorte të mëdha në pjesën jugore; pjesa veriore, drejt shkëmbinjve, mbetet më e qetë. Mbi plazh zbresin parashutistët që nisen nga pika e paragliding-ut në Llogara.
Shkrimtari romak Lukani përmend një vend të quajtur Palaeste në Malet Akrokeraune, që i përgjigjet Palasës së sotme; emri konsiderohet ilir. Në Palaeste zbarkoi Cezari nga Brundisi për luftën kundër Pompeut, që ishte vendosur në Orik — prandaj plazhi quhet edhe Plazhi i Cezarit dhe qafa mbi fshat Qafa e Cezarit.
Historia e fshatit
- Lashtësia: zona e kaonëve; sipas gojëdhënës fshati ishte buzë detit, në vendin Megalihora, dhe u tërhoq pak më lart në shekujt XII–XIII për shkak të piratëve.
- 1583: regjistri osman shënon 95 shtëpi, me emra kryesisht shqiptarë (Gjin Gjoni, Leka Kosta, Nika Pali) bashkë me emra grekë e sllavë.
- 1632: shkollë shqipe; 1663 shkollë greke; 1720 Palasa refuzon t’i nënshtrohet Pashait të Delvinës bashkë me Himarën, Vunoin dhe Qeparoin.
- 1797: Ali Pashë Tepelena, i vetmi që e nënshtroi Himarën. Pas Luftës së Parë Botërore ndërtohet rruga e Bregut.
- 1987: filmi “Këmishët me dyllë” xhirohet në Palasë. Nga fshati është politikani Paskal Milo.
Gjiri i Gramës
Në veri të Palasës, i arritshëm vetëm nga deti, është gjiri i vogël i Gramës (greqisht “shkronjë”), me shkëmbinj të mbushur me mbishkrime marinarësh që nga antikiteti. Është pjesë e Parkut Detar Karaburun–Sazan dhe arrihet me varkë nga Vlora ose, në ditë të qeta, nga Palasa dhe Dhërmiu.
Si arrihet dhe kur?
- Me makinë: nga Vlora përmes Llogarasë; Palasa është kthesa e parë pas zbritjes, para Dhërmiut. Rruga deri në fshat dhe në plazh është e asfaltuar.
- Pa makinë: autobusët Vlorë–Himarë ndalojnë te kryqëzimi i Palasës; nga aty ecet poshtë.
- Kur: maj–qershor dhe shtator–tetor. Në perëndim, nga plazhi ose nga qafa, kur dielli bie mbi Othonin.
Pyetje të shpeshta
Sa larg është Palasa nga Vlora?
Rreth 50 km përmes Qafës së Llogarasë; 13 km nga Himara.
Pse quhet Plazhi i Cezarit?
Sepse sipas burimeve antike Jul Cezari zbarkoi këtu nga Brindizi më 48 para Krishtit, në luftën kundër Pompeut.
A ka rërë plazhi?
Zall i imët dhe ujë i thellë shpejt; i hapur drejt perëndimit.
Çfarë gjuhe flitet?
Shqip dhe një dialekt vendas i greqishtes himariote.
Çfarë ka afër?
Dhërmiu dhe Drimadhesi në jug, Qafa e Llogarasë lart, Gjiri i Gramës nga deti.
Burimet: Wikipedia (sq) — Palasa; Wikipedia (en) — Palasë. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
