Mes Orikumit dhe ngjitjes për Llogara hapet Lugina e Dukatit, një fushë trekëndëshe e mbyllur nga Çika, Lungara dhe Karaburuni. Dy fshatrat e saj, Dukati dhe Tragjasi, janë nga më të vjetrit e Vlorës — me varreza ilire, një kuvend që nisi Luftën e Vlorës më 1920, burimet e Izvorit nën rrepe shekullorë dhe një kala mesjetare të ndërtuar nga një bashkëkohës i Skënderbeut. Kush shkon në Llogara kalon mes tyre pa u ndalur. Vlen një pasdite.
Ku janë Dukati dhe Tragjasi?
Të dy fshatrat janë njësi të Bashkisë Vlorë (ish-Bashkia Orikum). Dukati ndodhet në jug të Gjirit të Pashalimanit, në këmbët e maleve Paliskë dhe Qorre, në një grykë të thellë me përrenj të shumtë; fshati i ri, Dukat-Fushë, u ndërtua pas 1945-ës poshtë, në të majtë të lumit të Dukatit dhe të rrugës Vlorë–Himarë. Tragjasi është rreth 20 km në jug të Vlorës, në rrëzë të Malit të Lungarës, rreth 4 km nga deti, mbi burimet e Izvorit.
Dukati: nga viti 220 para Krishtit te Kuvendi i 1920-ës
Emrin Dukat fshati e mban që nga viti 220 para Krishtit. Në rrëzë të Malit Memuç është zbuluar një varrezë tumulare ilire, ndër më të hershmet e identifikuara, me fibula të zbukuruara dhe objekte metali të importuara nga Italia — dëshmi e tregtisë përtej detit që në shekujt XI–X para Krishtit. Në vitin 48 para Krishtit Jul Cezari, pasi zbarkoi në Palasë, kërkoi ndihmë pikërisht këtu për të sulmuar Pompeun në Orik. Sipas gojëdhënës, emri vjen nga dukati, monedha e vjetër e artë.
Data më e rëndësishme e fshatit është 29 maji 1920: në Dukat u mbajt Kuvendi i Barçallasë, që vendosi të niste luftën kundër pushtuesve italianë — Lufta e Vlorës, që i detyroi italianët të largoheshin nga qyteti brenda atij viti. Në Dukatin e vjetër ruhen toponime kishash të zhdukura — Qafa e Kishës, Qafa e Shën Gjergjit, Shën Dëlli — nga koha para islamizimit të zonës. Xhamia e fshatit u rindërtua më 2008.
Tragjasi: Qyteza e Sofës dhe Kalaja e Gjon Boçarit
Tragjasi i vjetër qëndronte mbi një kodër në perëndim të fshatit të sotëm. Pranë tij, në Qytezën e Sofës, janë gjurmët e një vendbanimi ilir të shekullit IV para Krishtit, me tuma; vendi quhet ende Maja e Qytezës. Në antikitet Tragjasi bënte pjesë në qendrat e fortifikuara të Gjirit të Vlorës dhe lidhej me Orikun. Fshati njihet me emra të ndryshëm — Tregas, Dragjat, Tregasaj.
Më 1432 fshati u ngrit kundër osmanëve dhe kalaja e Sofës u shkatërrua. Më 1444 Tragjasi iu bashkua kryengritjes së Skënderbeut dhe Gjon Boçari, bashkëkohës i tij, ndërtoi kalanë e dytë që mban emrin e tij: Kalaja e Gjon Boçarit, e përforcuar me dy kulla gjashtëkëndëshe, me mure 5,5 m të larta dhe 1,25 m të gjera. Fshati u shkatërrua disa herë nga osmanët dhe u ripopullua në shekullin XVI; kryengritjet vazhduan më 1537, 1581, 1833 dhe 1847, dhe më 1912 Tragjasi ishte mbështetje e rëndësishme për Ismail Qemalin në ditët e Pavarësisë.
Izvori dhe Rrapi i Burrave
Në Tragjas burojnë burimet e Izvorit, nën rrepe shekullorë; ujërat mblidhen në lumin e Izvorit, që pas rreth 3 km derdhet në det te kufiri i Radhimës. Në qendër të Tragjasit të Vjetër është Rrapi i Burrave: rreth 170 vjeç, 27 m i lartë, me trung 1,5 m dhe kurorë 24 m, monument kulture. Nën hijen e tij mblidheshin kuvendet e burrave të fshatit; pranë është çezma e vetme e fshatit të vjetër. Arrihet nga rruga që lidh Tragjasin me rrugën kombëtare Vlorë–Sarandë.
Lufta e Dytë Botërore
Tragjasi ishte pjesë e fushëbetejës së Gjormit, ku njësitë e rezistencës shqiptare mundën trupat italiane. Fshati u dogj dy herë: nga italianët më 7 gusht 1943 dhe nga gjermanët më 5 gusht 1944. Nga Tragjasi janë Skënder Muço dhe profesor Ismail Boçari; fshati ka nxjerrë edhe burra të përjetësuar në këngë, si Numan Bala.
Si arrihen dhe kur?
- Me makinë: nga Vlora drejt Orikumit; Dukat-Fusha është në rrugën kryesore para ngjitjes për Llogara, Dukati i vjetër lart në grykë. Për Tragjasin kthesa ndahet nga rruga kombëtare dhe ngjitet drejt Lungarës.
- Pa makinë: autobusët Vlorë–Himarë kalojnë nëpër Dukat-Fushë; për fshatrat e vjetra duhet makinë ose taksi.
- Kur: pranverë për burimet dhe luginën e gjelbër, vjeshtë për ullinjtë. Kombinoji me Orikumin ose me Llogaranë në të njëjtën ditë.
Pyetje të shpeshta
Çfarë është Kuvendi i Barçallasë?
Mbledhja e 29 majit 1920 në Dukat që vendosi të niste luftën kundër pushtimit italian të Vlorës.
Kush ishte Gjon Boçari?
Kështjellar nga Tragjasi, bashkëkohës i Skënderbeut, që ndërtoi kalanë e dytë të fshatit pas vitit 1444.
Sa larg është Tragjasi nga Vlora?
Rreth 20 km në jug, rreth 4 km nga deti, në rrëzë të Lungarës.
A vizitohet Rrapi i Burrave?
Po, në qendër të Tragjasit të Vjetër, me rrugë automobilistike nga rruga kombëtare.
Çfarë ka për të ngrënë?
Lokale të thjeshta në Dukat-Fushë; fshatrat e vjetra nuk kanë restorante — merr ujë nga burimet.
Burimet: Wikipedia (sq) — Dukati, Tragjasi, Orikumi; Wikipedia (en) — Tragjas. Fotot nga Wikimedia Commons me licencë të hapur — autori dhe licenca te çdo foto. Videoja përmban foto CC BY-SA dhe ofrohet me licencë CC BY-SA 4.0.
